نگهداری کمپوست قارچ صدفی

کار کشاورزی به سه مرحله کاشت، داشت و برداشت تقسیم‌بندی می شود. اگر مراحـل قبلی کار به خوبی انجام شده باشد، یعنی ما بذر خوبی را با شیوه درست در کمپوست‌سازی مصـرف کرده باشیم، برداشت محصول در مراحل بعدی تقریباً حتمی است؛ حال ممکـن است این محصول خیلی کم، آلوده، آفت زده یا دارای اشکالات دیگر باشد. مهمترین وظیفه در مرحـله ی داشت، مقابله با این مشکلات است. باید شرایط به گونه ای فراهم آید که قـارچ دارای بهترین موقعیت رشد باشد و امکـان رشد هر آنچه به عنوان آفت و علف هرز مزرعه پرورش قـارچ شناخته می شوند، از آن‌ها سلب گـردد.

نگهداری کمپوست شامل مراحل زیر می‏ شود:
۱- مرحــله‌ی ریـشــه دوانـی :
مرحله‌ی ریشه دوانی یا پنجه دوانی بـذر ( Spawn run )، همان مرحله‌ی رشد رویشی ( Vegetative ) قـارچ است. پس از پایان این مرحله، رشـد زایشی ( Generative ) قارچ آغاز می شود. مرحله ریشه دوانی، از زمان تلقیح بستر با بذر آغاز شده و تا پایان تشکیل شبکه میسلیوم ادامه می یابد. هدف از این مرحله تولید میسلیوم و توسعه هر چه سریعتر آن در درون کمپوست است. تولید کننده باید در طی این مرحله شرایط یکنواختی را در سالن پرورش یا اتاق ریشه دوانی فراهم سازد و از وارد شدن تنش ها ( به خصوص شوک حرارتی ) به کمپوست ها جلوگیری به عمل آورد . در این مرحله چنانچه شرایط محیطی مناسب باشد، میسلیوم روزانه یک سانتی متر رشد می کند. این مرحله ۱۸ – ۱۲ روز به درازا می کشد که بستگی به گونه قارچ صدفی و شرایط نگهداری دارد.

چند ساعت پس از پایان کار ساخت کمپوست ها (در روش کیسه پلاستیکی) باید در قسمت زیرین کیسه های آویخته شده، دو تا چهار شکاف نه چندان بزرگ ایجاد کرد. این شکاف ها هم موجب خروج گازهای موجود در کمپوست می شوند و هم از تجمع آب در قسمت تحتانی آن جلوگیری به عمل می آورند و به این ترتیب مانع ترشیدگی کمپوست در قسمت مربوط می گردند. آب پاشی مستقیم کمپوست در این مرحله نیز ترشیدگی قسمت زیرین کمپوست را به دنبال دارد. ترشیدگی کمپوست در قسمت های دیگر آن نیز می تواند اتفاق بیفتد که علل مختلفی دارد؛ از جمله : بذر نامرغوب، به کارگیری نامناسب بذر، پخش غیر یکنواخت بذر، درجه حرارت بالا، رطوبت بالای کمپوست و غیره. بوی ناشی از ترشیدگی می تواند موجب تجمـع دسته ای از حشرات نظیر مگس سرکه و تخم ریزی آن‌ها در کمپوست شود. در صورت اتفاق افتادن ترشیدگی در کمپوست، بهتر است که کمپوست های آلوده را به مکانی دیگر منتقل کرد و در صورت کم بودن ترشیدگی، موضع آلوده را برداشت ولی نباید در دور ریختن کمپوست عجله به خرج داد.

رشد میسلیم روی بستر کاه و کلش
( رشد میسلیوم روی بستر کاه و کلش )

مرحله ریشه دوانی خطرناک ترین مرحله از لحاظ حمله آفات به ویژه بیماری هاست؛ در نتیجه نیاز به مراقبت دو چندان دارد. در این مرحله علاوه بر استفاده از سموم مناسب باید پیوسته مراقب بود تا با مشاهده کوچک ترین نشانه ی آفت زدگی به مبارزه با آن برخاست، چون تأخیر در این کار زیان بار است. بیماری ها در این مرحله بیشتر از سایر مراحل مشکل ساز هستند؛ چرا که هنوز شبکه میسلیومی کامل نشده و بیماری ها می توانند اجازه جولان بیابند. کپک مهمترین بیماری در مرحله ریشه دوانی است. بنابراین باید در سرکشی های روزانه، کمپوست ها را زیر نظر داشت و در صورت دیدن آلودگی، روش های درمانی را به مورد اجرا گذاشت. در این مورد نیز تأخیر به هیچ وجه جایز نیست، چون رشد کپک ها بسیار سریع است.

مجموعاً در کار پرورش قارچ در دو مرحله نا امیدی (یا کم امیدی) به وجود می آید. یکی از این مراحل، ۶ – ۵ روز پس از ساخت کمپوست و مرحله دیگر، درست قبل از قارچ دهی اتفاق می افتد. در مورد اول، مشاهده کندی رشد میسلیوم علت نگرانی است و در مورد دوم، قـارچ دهی دیر هنگام که سر انجام هر دو مورد احتمالاً بدون ایجاد مشکل سپری خواهند شد.

مسئله بعدی، سوراخ کردن کمپوست ها است. برخی از تولیدکنندگان قبل از پرکردن کیسه های پلاستیکی توسط مواد بستر، آن‌ها را به وسیله سنبه سوراخ می کنند. در این روش فاصله سوراخ ها از هم حدود ۱۰ سانتی متر و قطر سوراخ ها اندکی کمتر از ۱ سانتیمتر است. به این ترتیب در کیسه پلاستیکی ۸۰ × ۴۰ سانتی متری حدود ۶۰ – ۵۰ سوراخ ایجاد می شود. باید توجه داشت که اندازه سوراخ ها زیاد بزرگ نباشد، چون موجب خشکیدگی می شود. این روش برای سالن های غیر مجهز چندان مطلوب نیست، چون در این گونه سالن ها شرایط رطوبتی مطلوب وجود ندارد و همچنین به علت کار نه چندان بهداشتی امکان آلودگی کمپوست ها به بیماری ها و آفات در مرحله بحرانی پنجه دوانی زیاد است. برای سالن های غیر مجهز بهتر است که پس از ۷ – ۱۰ روز اقدام به سوراخ کردن کمپوست ها با یک وسیله نوک تیز (مثل موکت بر) نمود. در این صورت، علاوه بر این‌که رطوبت کمپوست ها حفظ می شود، امکان استفاده از سموم نیز تا حد زیادی وجود خواهد داشت. قطر سوراخ ها در این حالت بیشتر از حالت قبلی است.

برخی دیگر از تولید کنندگان نیز پس مرحله پنجه دوانی اقدام به برداشتن کامل کیسه های پلاستیکی از روی کمپوست می کنند. این کار به رغم این که خروج قارچ از تمام نقاط کمپوست را آسان می کند، ولی نیاز به دستگاه های ایجاد رطوبت را شدیدتر می سازد.

الف) حـرارت :
مناسب ترین دما برای مرحله ریشه دوانی، حدود ۲۸ – ۲۶ درجه سانتی گراد است؛ هرچند که قارچ می تواند بسته به گونه، محدوده حرارتی بین ۳۵ – ۱۰ درجه سانتی گراد را هم تحمل کند. گفتنی است که با دمای ۲۸ – ۲۷ درجه سانتی گراد در این مرحله نتایج بسیار خوبی به دست آمده است.
دمای بین ۳۰ – ۲۰ درجه سانتی گراد می تواند با توجه به گونه قارچ که در این مرحله نباید تغییرات حرارتی زیادی را شاهد باشیم، بر قارچ تولیدی در چین های اول و دوم به نحو مؤثرتری تأثیر می گذارد.

ب) رطـوبـت :
چنانچه کمپوست ها را پس از ۱۰ روز سوراخ کنیم، در این مرحله مشکل زیادی با رطوبت نخواهیم داشت، اما اگر کمپوست ها زود سوراخ شوند، باید رطوبت را در این مرحله به حدود ۹۰ – ۸۵ درصد برسانیم.

ج) نــور :

قارچ صدفی در مرحله ریشه دوانی نیازی به نور که مقدارش بر حسب واحد لوکس بیان می شود، ندارد.

لوکس ( Lux ) واحد اندازه گیری شدت نور است که برابر با میزان روشنایی سطحی است که ۱ متر از یک شمع دور می باشد. ۱ لوکس برابر با یک لـومن ( Luman ) بر متر مربع است. با استفاده از چند تساوی زیر می توان شدت نور را به صورت تخمینی محاسبه کرد :

* نور مستقیم خورشید = ۱۰۰۰۰۰ تا ۱۳۰۰۰۰ لوکس
* نور غیر مستقیم خورشید ( روز کاملاً روشن ) = ۱۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ لوکس
* روز ابری = ۱۰۰۰ لوکس
* روز خیلی تاریک = ۱۰۰ لوکس
* هوا در حالت شفق کامل = ۱ لوکس
* مکان مسقف = ۲۰۰ تا ۴۰۰ لوکس
* هوا در حالت شفق = ۱۰ لوکس
* ماه کامل = ۱/۰ لوکس


شایان گفتن است که در یکی از سالن های پرورش قـارچ، نوردهی در تمام طول دوره صورت می گرفت، اما انجام این عمل از لحاظ سودمندی، مورد بررسی قرار نگرفته است.

د) تـهــویـه :
افزایش غلظت CO2 تا ۲۸ درصد در گونه های مختلف قارچ صدفی بر شدت رشد میسلیوم می افزاید، اما وقتی غلظت CO2 به بالاتر از ۵/۳۷ درصد برسد، رشد میسلیوم متوقف می شود. همچنین، از آن‌جا که میسلیوم قارچ صدفی در شرایط نیمه هوازی نیز قادر به رشد می باشد، افزایش غلظت CO2 در سالن پرورش قارچ، توان رقابتی آن را در مقابل بیماری های مختلف بالا می برد. هوادهی در این مرحله، تنها برای جلوگیری از ازدیاد حرارت کمپوست ها و رفع بوی نامطبوع سالن که جاذب حشرات است، انجام می شود.

هـ) PH : برای بستر پرورش قارچ صدفی، PH بین ۵/۷ – ۵/۵ مناسب است.

 

۲- مرحـله‌ی رویـش :
به فاصله زمانی بین کامل شدن شبکه میسلیم و ظهور اولین قارچ ها، مرحله‌ی رویش گفته می شود. روییدن قارچ به صورت ظاهر شدن جوانه هایی در سطح کمپوست است که به آن‌ها Pin head می گویند. همچنین در میان تولیدکنندگان قارچ، برای روییدن قارچ های کوچک از سطح کمپوست اصطلاح « پین زنی » به کار می رود.


آغاز رشد اندام باردهی اندکی پس از مرحله‌ی پین زنی
( آغاز رشد اندام باردهی اندکی پس از مرحله‌ی پین زنی )

مرحله رویش حدود ۷ – ۴ روز طول می کشد. برای افراد تازه کار تشخیص این مرحله بسیار دشوار بوده، اغلب پس از مرحله پین زنی متوجه گذر از دوره رویش می شوند. در این مرحله کمپوست ها تقریباً به حالت پایداری رسیده اند و از دوره های بحرانی هجوم آفات و بیماری ها گذر کرده اند، چرا که تشکیل شبکه میسلیومی قوی در مرحله قبلی مانع از گسترش آلودگی ها در این مرحله می گردد.

۱ – ۲ شـرایـط محیـطی :
شرایط محیطی مربوط به مرحله رویش عبارتند از :

الف) دمــا :
این دوره نسبت به دوره پنجه دوانی به حرارت کمتری نیاز دارد. دمای مناسب در مرحله رویش حدود ۲۰ درجه سانتی گراد است. ولی کمپوست ها قادرند دمای بین ۱۰ تا ۳۰ درجه سانتی گراد را تحمل کنند. گونه هایی از قارچ های سرما دوست مانند Pleurotus ostreatus برای آغاز رشد به شوک سرمایی نیاز دارند. این شوک به مدت ۴ – ۳ روز و به میزان ۱۰ درجه سانتی گراد است. شرط شوک سرمایی موجب می شود که کار کردن با این گونه مشکل شود.

ب) رطـوبـت :
کمپوست ها پس از سوراخ شدن یا برداشتن کیسه های پلاستیکی از روی آن‌ها نیاز به تنظیم دقیق رطوبت دارند. میزان مطلوب رطوبت هوا در سالن پرورش قارچ صدفی ۹۰ – ۹۵ درصد است و قارچ می تواند محدوده رطوبتی ۱۰۰ – ۷۰ درصد را تحمل کند. تأمین رطوبت مورد نیاز برای کمپوست بسیار مهم است. زیرا نبود رطوبت کافی موجب خشک شدن سطح کمپوست و بخش های درونی آن می شود.

ج) نــور :
در این مرحله نیز مانند مرحله قبلی، کمپوست نیازی به نور ندارد، ولی بد نیست که در یکی – دو روز آخر این مرحله برای تحریک کمپوست ها به قارچ دهی به آن‌ها شوک نوری وارد سازیم. به این صورت که برای ۴۸ – ۲۴ ساعت به آن‌ها نور غیر منقطع بدهیم.

د) تـهــویـه :

از آغاز مرحله رویش، رفته رفته نیاز به هوادهی شدت می یابد. در این مرحله، برای هرتن کمپوست در هر ساعت بین ۲۰۰ – ۱۰۰ متر مکعب هوای تازه لازم است. تهویه باید حالتی ملایم و دائمی داشته باشد تا جریان شدید باد به کمپوست ها آسیب نزند و باعث خشکی آن‌ها نگردد.

۳- مـرحـله قــارچ دهــی :
مرحله قـارچ دهی از ظاهر شدن نخستین قـارچ ها آغاز شده و تا پایان برداشت محصول ادامه می یابد. نگهداری مناسب کمپوست ها در این زمان برای برداشت محصولی خوب بسیار مهم است. در این دوره از شدت هجوم بیماری ها کاسته می شود ولی آفات بسیار خطر آفرین می گردند. آفات و بیماری ها در این مرحله آسیب بیشتری به قارچ وارد می سازند و آن را از بین برده یا از کیفیت آن می کاهند. مرحله قارچ دهی حدود ۶۰ – ۵۰ روز از طول دوره ۵/۲ – ۲ ماهـه پرورش قارچ را به خود اختصاص می دهد.

اگر پلاستیک کمپوست را برای خروج قارچ سوراخ کرده باشیم، قـارچ ها خودشان محل سوراخ ها را تشخیص می دهند و از همان نقاط خارج می شوند. قـارچ ها ۵ – ۴ روز پس از پیدایش اولین گره ها آماده چیدن می شوند. پس از برداشت یک چین از محصول به فاصله ۱۰ – ۷ روز چین بعدی ظاهر خواهد شد. برداشت به صورت چین در قارچ تقریباً مشابه برخی از گیاهان مانند شبدر و یونجه است که در چین های مختلف برداشت می شوند. در واحدهای صنعتی بزرگ فقط برای ۴ – ۳ چین از کمپوست ها استفاده می شود. چون بیش از این به صرفه نخواهد بود، ولی در واحدهای کوچک امکان برداشت ۶ – ۵ چین نیز وجود دارد. بهتر است پس از چین سوم، کمپوست ها فشرده شوند تا به این ترتیب از تولید قارچ های ضعیف جلوگیری به عمل آید.


قارچ صدفی آماده برداشت
( قارچ صدفی آماده برداشت )

بیشتر گره های ایجاد شده روی سطح کمپوست، تبدیل به قارچ قابل برداشت می شوند، ولی تعدادی از آن‌ها قادر به رشد نخواهند بود. اگر تعداد این گره های رشد نکرده زیاد باشد، می تواند نشان دهنده ی وجود یک اختلال باشد، اما در حالت عادی جایی برای نگرانی وجود ندارد.

۱ – ۳ – شرایط محیطی :
شرایط محیطی مربوط به مرحله قارچ دهی عبارتند از :

الف) دمــا :
دمای بالا به قارچ ها آسیب می رساند و دمای پایین رشد آن‌ها را کند می سازد. قارچ های صدفی در مرحله باردهی به درجه حرارت های متفاوتی نیاز دارند. گروهی مانند قارچ های سرمادوست اُستراتوس، دمای ۱۶ درجه سانتی گراد را می پسندند و دسته ای مانند قـارچ های گرمادوست فلوریدا، دمای ۲۲ درجه سانتی گراد را می طلبند. قارچ گرمادوست ساجر – کاجو نیز در دمای ۲۸ – ۲۲ درجه سانتی گراد پرورش می یابد.

ب) رطـوبـت :
نیاز رطوبتی این مرحله از مرحله قبلی اندکی کمتر ( ۹۰ – ۸۰ درصد ) است. نکته قابل توجه آن‌که در شرایط اضطراری و خشکی زیاد هوا می توان از پاشیدن مستقیم آب روی کمپوست یا تزریق آن در کمپوست به وسیله سرنگ سود جست.

ج) نــور :
قــارچ صـدفی برخلاف قــارچ دکمـه ای برای تولید اندام باردهـی نیاز به نور دارد. ۸ – ۶ سـاعـت نور و تاریـکی در باقی ساعات برای پرورش قارچ صدفی کافی است. ولی در حال حاضر در سالن های پرورش قارچ، برنامه زمان بندی ۱۲ ساعت نور و ۱۲ ساعت تاریـکی اجرا می شود.
در یک سالن بزرگ پرورش قــارچ، مشاهده شد که در مرحله قارچ دهی از نور دهی زیاد به خاطر صرفه جویی در هزینه ها خودداری شده و فقط به نور چند لامپ مهتابی و نور ورودی از پنجره ها اکتفا گردیده بود. این تولیدکننده عقیده داشت که نوردهی زیاد تأثیر چندانی بر میزان تولید او نداشته است. در مجموع چهـارساعت نور در هر ۲۴ ساعت به شدت ۳۰۰ – ۵۰ لوکس می تواند برای قــارچ دهی کفایـت کند.
نور می تواند مصنوعی، طبیعی یا ترکیبی از آن‌ها باشد. نورآبی (لامپ های مهتابی یا فلورسنت) بهتر از نور قرمز (لامپ های نئون) است. میزان حداقل نور مورد نیاز برابر با نوری است که انسان به زحمت می تواند در آن کتاب بخواند یا این نور تقریباً برابر نور داخل جنگل در یک روز ابری است.
در بعضی از سـالن‌ها در زمان قـارچ دهی نور رسانی به صورت رعد و برقی به کار می رود که البته کاربرد این روش چندان مرسوم نیست. استفاده کنندگان از این شیوه عقیده دارند که به این ترتیب بر میزان ازت موجود در هوا افزوده می شود و در نتیجه میزان تولید قارچ افزایش می یابد.

د) تـهــویـه :
گیـاهـان، روزها CO2 و شـب ها اکسیژن مصرف می کنند. ولی قارچ ها همیشه اکسیژن را مصرف کرده و CO2 تولید می نمایند. بنـابـراین به هوادهی زیادی نیاز دارند. قارچ‌ها در مرحله باردهی برای هر یک تن کمپوست در هر ساعت ۱۰۰۰ – ۵۰۰ متر مکعب هوا نیاز دارند. هوادهی مناسب می تواند آثار مثبتی بر میزان قارچ و کیفیت آن داشته باشد. اگر هوا به اندازه ی کافی به سالن تزریق نشود، این کمبود موجب بد شکل شدن قارچ های تولیدی و کوچک ماندن کلاهک آن‌ها می شود. کنترل وضعـیت تهـویـه ای سـالن بیشتر به تجربه فرد بستگی دارد. رشد کند قارچ می تواند دلیلی بر کمبود اکسیژن در سالن باشد. تجمع هاگ های آزاد شده از قارچ در سالن نیز دلیل دیگری بر بدی تهویه سالن است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *