مواد ضد عفونی کننده

استفاده ی درست از مواد ضد عفونی کننده و سموم، سهم به‌سزایی در موفقیت کشاورزان و دامپروران دارد، ولی مصرف نادرست همین مواد می تواند ضایعات جبران ناپذیری را به دنبال داشته باشد. در پرورش قارچ نیز همانند دیگر کارهای کشاورزی، از مواد مختلف شیمیایی استفاده می شود. این مواد از الکـل، وایتکس و مواد شوینده ای مانند صـابون آغاز و به سموم خطرناکی همچون مالاتیون و دیازینون ختم می شوند. هرکدام از این مواد، روش استفاده ی مخصوص به خود را دارند و به کار گیری آن‌ها مستلزم داشتن اطلاعات لازم است. در ادامه سعی شده که اطلاعات مورد نیاز در اختیار خوانندگان و علاقه مندان قرار گیرد. اما قبل از آن، ضروریست که به چند نکته اشاره شود:

الف) سعی کنید از موادی که اطلاعات درستی در مورد آن‌ها ندارید، استفاده نکنید؛ چراکه این مواد ممکن است بر کار شما تأثیر منـفی بگذارند یا این که سلامت افراد جـامعه را به خطر اندازند؛

ب) در بهره‌گیری از سموم تدخینی ( سمومی که به صورت گاز متصاعد می شوند ) حداکثر دقت را به عمل آورید، مثلاً دورسبان ( Dursban ) رشد قــارچ ها را کند می سازد؛

ج) به خاطر حساس بودن قارچ، سعی کنید تا آن‌جا که ممکن است، از سموم استفاده نکرده و در صورت نیاز، به اندازه مصرف کنید؛

د) به دوره کارنس سموم مورد استفاده توجه نمایید. دوره ی کارنس، یعنی حداقل فاصله‌ی زمانی که باید میان آخرین سمپاشی و برداشت محصول رعایت شود. توجه داشته باشید که دوره‌ی کارنس سموم در شرایط گلخانه افزایش می یابد، چرا که در گلخانه، سم تحت تأثیر مستقیم عوامل محیطی، مثل نور خورشید، باران، باد و غیره قرار نمی گیرد؛

هـ) به LD50 یا درجه‌ی سمیت سموم توجه کنید. LD50 یعنی مقدار ماده‌ی سم برحسب میلی گرم بر کیلوگرم که موجب مرگ ۵۰ ٪ آفات می شود؛

و) به یاد داشته باشید که سموم به چند صورت تماسی، گوارشی، تدخینی، سیستمیک و غیره عمل می کنند.

حال، تعدادی از مواد ضدعفونی کننده و سموم پرمصرف در پرورش قارچ را معرفی می کنیم:

۱- صــابـون :
صــابـون که برای شستـشو به کار می رود، سبب حل شدن چربی روی پوست و دیگر سطوح می شود و به این ترتیب، اثر مواد ضدعفونی کننده بیشتر می گردد. صــابـون را بایستی به عنوان یک مــاده پاک کننده به شمار آورد، چون خاصیت گندزدایی آن زیاد نیست. خاصیت ضد میکروبی صــابـون با افزایش درجه ی حرارت زیاد می شود.


۲- کـلـرین ( Chlorine ) :
کـلـرین ماده‌ی مؤثـر ضد میکروبی است که به خصوص در ضدعفونی مخـازن آب، استفـاده‌ی زیادی دارد. کـلـرین با آب وارد واکنش شده و اسید هیپو کلرو ( HOCL ) را تولید می کند. عقیده بر آن است که خاصیت ضد میکروبی هیپوکلریت ها بیشتر مربوط به آزاد کردن اکسیژن نوزاد می باشد که اجزای سلولی را اکسید می کند. برای ضدعفونی آب های آشـامیدنی، یک قاشق مــربا خوری گرد هیپوکلریت کلیسیم ۶۰ درصد ( به اسامی تجاری پر کلرین و غیره به فروش می رسد ) را در یک لیتر آب حل کرده، ۷ قطره از این محـلول را به یک لیتر آب می افزایند و پس از یک ساعت، مصرف می کنند. برای گندزدایی آب انبارها، برکه ها و چاه ها، ۵ گرم پرکلرین ۶۰ درصد ( یک قاشق مربا خوری ) را به ازای یک متر مکعب آب در نظر می گیرند. از محلول کـلر ۵ در هزار نیز برای گندزدایی کـف ســالن استفاده می شود ( یک لیـتر برای یک متر مربـع ).


۳- الــکل :
الــکل ها ممکن است در شرایط مناسب به سرعت خاصیت ضد باکتریایی، ضد قارچی و ضد ویروسی ( نسبت به بعضی از ویروس ها ) داشته باشند. ولی بر هـاگ ها بی تأثیر هستند. الــکل، ساختمان لیـپیدی جانوران سلولی را مختل می کند. برای از بین بردن اشکال فعال باکتری ها، قدرت الکل به میزان رطوبت محیط بستگی دارد. اتـانــل ۶۰ تا ۹۰ درصد ( در آب )، حداکثر تأثیر ضدعفونی کننده را دارد. برای ضدعفونی دست مرطوب، الــکل ۸۰ تا ۹۰ درصد و برای ضدعفونی دست خشک، الــکل ۷۰ تا ۸۰ درصد، بهـتر است. الــکل ۷۰ درصد بهـترین رقت الــکل برای ضدعفونی است.


۴- آهــک ( Lime ) :
این مـاده از نظر شیمیایی اکسید کلسـیم ( CaO ) است که انواع مختلف دارد. اگر به آهک تازه مقداری آب اضافه شود، هیدروکسید کلسـیم ( Ca(OH)2 ) یا شیر آهک به‌دست می آید. این ماده دارای خاصیت گندزدایی قوی است، ولی در مقابل هوا به ماده ای بی اثر تبدیل می شود. گاهی اوقات روی کف سالن پرورش مقداری گرد آهک خشک می پاشند ( نیم کیلو برای هر متر مربـع ). این عمل تا اندازه ای به ضد عفونی کف سالن کمک می کند. آهک خاصیت جذب رطوبت نیز دارد. از آهک در جلوی در ورودی سالن هم استفاده می شود، زیرا آهک به خاطر بوی ویژه ای که دارد، حشرات را می گریزاند.


۵- گـازهــای ضدعفـونی کننده :
برای گندزدایی ســالن پرورش قارچ در ابتدای کار، می توان از مایعات ضدعفونی کننده ای مثل ترکیبات آمونیوم چهار ظرفیتی، فرمـالین، فـنـل، کرئولـین، نیتروفنل و غیره به شیوه ی سمپاشی استفاده کرد، ولی استفاده از روش گندزدایی با بخار راحت تر و تأثیر آن نیز بیشتر است.گازهای ضدعفونی کننده ای مثل گوگرد ( سولفور دی اکسید )، فرمالدئید، اتیلن اکسید، بتاپروپیو لاکتون و ازن می توانند برای عمل گازدهی مورد استفاده قرار گیرند. از میان مواد مزبور، دو ماده فرمالدئید و بتاپروپیولاکتون که کاربرد و تأثیر بیشتری دارند را بررسی می کنیم:

۱- فرمـالـدئید ( فرمالین ) :
فرمالدئید به شکل گاز است و حدود ۳۷ تا ۴۰ درصد در آب حل می شود. این ماده یک ضدعفونی کننده‌ی بسیار قوی با بوی تند و زننده است. محلول حاوی فرمالدئید، فرمالین ( Formalin ) یا محلول فرمالدئید نامیده می شود. از محلول ۵ – ۳ درصد فرمالین برای ضدعفونی کف سالن و وسایل کار استفاده می شود ( یک لیتر محلول برای یک متر مربع از کف سالن ).

از گاز فرمالدئید برای ضدعفونی فضاهای کوچک یا در موارد خاص برای ضدعفونی سالن ها استفاده می شود. فرمالدئید در رطوبت ۹۰ – ۶۰ درصد ( به طور میانگین ۸۰ درصد ) و دمای بالای ۲۰ – ۱۸ درجه سانتی گراد، به بهترین وجهی تأثیر می گذارد. روش بسیار مؤثر برای ضدعفونی کردن با فرمالین عبارت از تولید گاز فرمالدئید از فرمالین است که به وسیله‌ی بلورهای پرمنگنات پتاسیم صورت می پذیرد. برای این منظور به ازای هر متر مکعب فضا، حداقل ۱۰ گرم پرمنگنات پتاسیم و ۲۰ سانتی متر مکعب فرمل تجــاری ۴۰ درصد که پیشتر آن را با ۲۰ سانتی متر مکعب آب مخلوط کرده اند، در نظر گرفته می شود. روش کار چنین است که ابتدا مقدار لازم پرمنگنات را در ظرف نسبتاً بزرگی می ریزند و سپس وسط سالنی که از قبل در و پنجره و منافذ آن بسته شده، قرار می دهند. آن‌گاه، مقدار لازم فرمل محلول در آب را روی پرمنگنات پتاسیم ریخته، به سرعت از سالن خارج می شوند و در خروجی را محکم می بندند. در نتیجه‌ی مجاورت پرمنگنات پتاسیم و فرمالین، گاز فرمالدئید در هوا متصاعد شده، در کلیله‌ی خلل و فرج و زوایای سالن نفوذ می کند و عمل ضد عفونی را به‌طور کامل انجام می دهد. بهتر است تا ۲۴ ساعت بعد، در و پنجره‌ی سالن بسته باشند، در صورت نیاز فوری به سالن، لازم است که حداقل برای ۸ ساعت در و پنجره ها باز نشوند تا در طی این مدت، محیط درون سالن به خوبی گندزدایی گردد.

گاز فرمالدئید باعث مرگ موجودات فعال می شود، ولی در کشتن باکتری های مقاوم در برابر اسیدها، هاگ‌ها، باکتری ها و ویروس ها، نمی توان به آن اطمینان کرد. در ضمن، قدرت نفوذی این ماده در سازه هایی مانند در، دیوار و غیره، بسیار اندک است و وجود پروتئین نیز از قدرت آن می کاهد.

۲- بـتــاپـروپـیــولاکـتــون ( β-Propiolactone ) :
مایعی بی رنگ، غیر قابل اشتعال، شیرین مزه و دارای نام شیمیایی ۲- اکستانن ( ۲-Oxetanane ) است. در حالت مایع و گازی خاصیت باکتری کشی، قـارچ کشی، هاگ کشی و ویروس کشی دارد. فعالیت ضدمیکروبی این ماده به ازای هر درجه‌ی سانتی گراد افزایش دما، ۳ – ۲ بار اضافه می گردد. فعالیت این ماده ۳۵ برابر فرمالدئید و ۴۰۰۰ برابر اتیلن اکسید است.
هر لیتر از بتاپروپیولاکتون برای ضد عفونی ۱۰۰۰ فوت مکعب کافی است. بتاپروپیولاکتون را در همان شرایط فرمل می توان به کار برد. در حین کاربرد این ماده، درها و پنجره ها باید بسته باشند. اغلب بعد از ۳ – ۲ ساعت می توان درها را باز و محل را تهویه کرد. ورود به اتاق یا سالن نیز ۳ – ۲ ساعت بعد مجاز است. بتاپروپیولاکتون موجب بروز تــاول های پوستی و سوزش چشم می شود. در ضمن گزارش شده که سرطان زا نیز می باشد.


۶- بنـومیـل ( Benomyl ) :
بنومیل نام عمومی سمــی با نام تجاری بنلیت ( Benlate ) است. این سم، قارچ کشی با فرمول شیمیایی C13H7N4O3 است که در گروه شیمیایی بنزوایمیدازول ها قرار می گیرد. بنومیل به صورت پودر و تابل ۵۰ درصد موجود است ( Wettable powder or W.P ).

این سـم دارای درجه‌ی سمیت بیشتر از ۱۰۰۰۰ میلی گرم بر کیلوگرم و دوره‌ی کارنس ۱۴ روزه است. گروه خطر یا کلاس این سم، IV می باشد. بنومیل قارچ کشی سیستمیک برای پیشگیری و درمان است که به نسبت حدود ۲ در هزار مصرف می شود. لازم است هنگام استفاده از این سـم، احتیاط کامل رعایت و از تماس مستقیم سم با بدن جلوگیری شود.


۷- تیـابندازول ( Thiabendazole ) :
نام تجـاری این قــارچ کش، تـکتـو ( Tecto ) است. فرمولاسیون آن W.P. 60% می باشد. این ســم با فرمول شیمیایی C10H7N3S به گروه شیمیایی بنزوایمیدازول تعلق دارد. درجه سمیت تیابندازول ۳۳۳۰ – ۳۱۰۰ میلی گرم بر کیلوگرم بوده، در گروه خطر III یـا IV قرار دارد. نسبت مصرفی این سم حدود ۲ در هزار است.


۸- زیـنـــب ( Zineb ) :
زینب نام تجاری دیتان – زد ( Ditan-Z ) قارچ کشی است که با فرمول شیمیایی C4N6S4In در گروه شیمیایی دی تیوکاربامات ها ( پلی‌مر ) قرار می گیرد. فرمولاسیون این سـم W.P. 80% می باشد. زینب با درجه‌ی سمیت بیشتر از ۵۰۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم و دوره‌ی کارنس ۱۰ روزه، در گروه خطر IV قرار دارد. این سم به نسبت حدود ۲ در هزار مصرف می گردد.


۹- مـانکــوزب ( Mancozeb ) :
مـانکــوزب دارای نام تجاری دیتان-ام-۴۵ ( Ditane – M – ۴۵ ) است.این قارچ کش حفاظتی، با فرمول شیمیایی C4H6MnS4 ، در گروه شیمیایی دی تیوکاربامات ها قرار می گیرد. دوره‌ی کارنس این سم ۱۰ روز و درجه‌ی سمیت آن بیشتر از ۸۰۰۰ میلی گرم بر کیلوگرم می باشد. فرمولاسیون این سم W.P. 80% است. مـانکــوزب در گروه خطر IV جای می گیرد و به میزان حدود ۲ در هزار مصرف می شود.


۱۰- مــانـب ( Maneb ) :
این قارچ کش با نام تجاری دیتان ( Ditane ) ، دارای فرمولاسیون W.P. 80% است. قارچ کش مانب با درجه‌ی سمیت ۷۹۹۰ میلی گرم بر کیلوگرم در گروه خطر IV جای می گیرد و به میزان حدود ۲ در هزار مصرف می شود.


۱۱- آلــویتــا :
آلــویتــا نمک طبیعی سرکه است. این ماده کاملاً سالم و غیر سمی بوده، به عنوان یک ماده جلوگیری کننده از رشد قــارچ ها و برخی باکتری ها به مصرف می رسد و عمر ماندگاری محصولات کشاورزی و باغی ( مرکبات، کیوی و برنج ) را افزایش می دهد. آلویتا را می توان به نسبت ۸ – ۵ در هزار مصرف کرد. این ماده فاقد هر نوع عوارض جانبی برای انسان یا حیوان بوده، طرز مصرف بسیار ساده ای دارد، از لحاظ اقتصادی کاملاً مقرون به صرفه می باشد و طیف کاربرد آن نیز گسترده است. به عقیده‌ی محققان دانشکده کشاورزی دانشگاه مشهد، آلویتا صد درصد از رشد کپک ها ( مثل کپک آسپرژیلوس نیگر )، باکتری ها و مخمرها جلوگیری می کند. آلویتا مورد تأیید سازمان بهداشت جهانی، سازمان خواربار جهانی، سازمان محیط زیست، مؤسسه‌ی استاندارد و تحقیقات صنعتی، اداره‌ی نظارت بر مواد غذایی، سازمان دامپزشکی، انجمن تحقیقات تغذیه ای و صنایع غذایی کشور است.


۱۲- متیـل بـرومـاید ( Methyl-Bromide ) :
این سم تدخینی، به صورت گاز تحت فشار ۹۸ درصد، دارای فرمول شیمیایی CH3Br و جزو ترکیبات هالوژنه است. این سم، خاصیت حشره کشی، نماتد کشی و تا حدودی کنه کشی دارد. درجه‌ی سمیت آن ۱۰ میلی گرم بر کیلوگرم است و در گروه خطر II قرار دارد. متیل بروماید تولید کننده فسفین است که به شدت سمی می باشد، بنابراین باید توسط کارکنان فنی مصرف شود. این ســم به میزان ۶۰ گرم در متر مکعب برای کنترل نماتد ها و قــارچ ها مورد استفاده قرار می گیرد.

بهتر است از متیل بروماید در دمای ۳۵ – ۲۰ درجه‌ی سانتی گراد استفاده شود. این سم باید به مدت ۴۸ ساعت در محیط بسته باقی بماند تا بتواند تأثیر لازم را بگذارد.


۱۳- دیـفــلوبنـزرون ( Diflubenzuron ) :
نام تجاری آن دیمیلین ( Dimilin ) است. این لارو کش دارای فرمولاسیون W.P. 25% می باشد. درجه‌ی سمیت دیمیلین ۱۰۰۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم و گروه خطر آن IV است. یک انسان ۷۰ کیلویی باید ۷۰۰ گرم از آن را بخورد تا کشته شود. ماده‌ی مؤثر دیمیلین، دیفلوبنزرون است.

دیفلوبنزرون مانع سنتز کیتین می شود، در نتیجه وقتی که لارو پوست اندازی می کند و می خواهد که پوست تازه ای به وجود بیاورد، دیمیلین مانع به وجود آمدن آن می گردد. دیمیلین تا حدودی اثر تخم کشی دارد؛ در نتیجه حشرات کمتری پس از استفاده از آن به وجود می آیند. این سم، دوره‌ی کارنس ندارد؛ یعنی، پس از مصرف آن می توان از قارچ های خوراکی استفاده کرد. ( البته به نظر نویسندگان در این موضوع جای تردید است ). دیمیلین برای انسان بی ضرر است و بر محیط زیست اثر سوء چندانی ندارد. این سم به آرامی اثر می کند، بنابراین ممکن است حشرات در طی این زمان خسارت خود را وارد سازند. دیمیلین در مقابل نور، حرارت و آب به خوبی مقاومت می کند. این سم را می توان در صورت نیاز، هر ۶ – ۴ هفته یک بار به نسبت ۴۰ – ۳۰ گرم در ۱۰۰ لیتر آب مخلوط کرد و به میزان ۴ گرم در متر مربع ( از خود سم )، به مصرف رساند.


۱۴- دیـازیــنون ( Diazinon ) :
دیازینون با نام تجاری بازودین ( Basudin ) شناخته می شود. این حشره کش و نماتد کش دارای دوره‌ی کارنس ۱۴ – ۱۰ روزه و درجه‌ی سمیت ۳۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم است. این سم به صورت مایع امولسیون شونده‌ی ۶۰ درصد با گروه خطر II در بازار موجود است. دیازینون به نسبت حدود۱/۵ در هزار، مورد استفاده قرار می گیرد.


۱۵- پیــریـمیـفوس متـیــل ( Pirmiphos methyl ) :
این سم با نام تجاری اکتلیک ( Actellic ) دارای ترکیب شیمیایی C11H19O6PS2 و جزو سموم ارگانوفسفره است. این حشره کش و کنه کش دارای فرمولاسیون E.C. 50% است. اکتلیک دارای درجه سمیت ۲۰۱۸ میلی‌گرم بر کیلوگرم می باشد و در گروه خطر III قرار دارد. این حشره کش با اثر سریع تماسی و تدخینی، دارای خاصیت کنه کشی نیز هست. از پیریمفوس متیل در حشره‌کش های خانگی و اسپری استفاده می شود. نسبت مصرف این سم در حدود یک در هزار است.


۱۶- مــالاتـیـون ( Malathion ) :
این حشره کش با فرمولاسیون E.C. 57% دارای ترکیب شیمیایی C4H6MnS4 ، در گروه سموم ارگانو کلره قرار دارد. لیندین دارای درجه سمیت آن ۱۳۷۵ تا ۲۸۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، دوره‌ی کارنس آن ۱۰ روز و نسبت مصرف آن حدود ۲ در هزار است. این حشره کش غیر سیستمیک، خاصیت کنه کشی نیز دارد و گروه خطر آن III است.


۱۷- لـینـدیـن ( Lindane ) :
حشره کش لیندین با فرمول E.C. 57% دارای ترکیب شیمیایی C6H6Cl6 در گروه سموم ارگانو کلره قرار دارد. لیندین دارای درجه‌ی سمیت ۸۰ تا ۲۷۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم بوده، دوره‌ی کارنس ۱۴ روزه دارد. این سم، حشره کش گوارشی است و اثر تماسی و اندکی اثر تدخینی نیز دارد و گروه خطر آن II است. نسبت مصرف آن حدود ۴ در هزار است و به علت تجمعی بودن سم و داشتن پس ماند روی محصولات زراعی، باید از سمپاشی آن به روی محصولات کشاورزی خودداری شود.


۱۸- دی کــلرفــوس ( Dichlorvos ) :
این حشره کش با نام تجاری ددواپ ( Dedevap ) ، فرمولاسیون E.C. 50% و درجه‌ی سمیت ۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، در گروه خطر I قرار دارد. نسبت مصرف آن حدود ۲ – ۱/۵ در هزار است.


۱۹- اســپـری های حشره کــش :
شاید کسانی استفاده از اسپری های حشره کش خانگی را در سالن های پرورش قارچ به شما توصیه کنند. این کار ممکن است در زمانی که سالن دارای قارچ نیست صحیح به نظر آید. ولی ناگفته پیداست که استفاده از این گونه اسپری ها در سالن دارای کمپوست های در حال تولید اندام باردهی، عملی کاملاً غیر منطقی است و منجر به نشست ذرات ریز حشره کش اسپری شده به روی قارچ می شود.


گروه خطر یا کلاس :
Class طبق گروه بندی WHO، به مفهوم احتمال خطر برای مصرف کننده است که در آن I خطرناک‌ترین و IV کم‌خطرترین سم است. گروه های II و III نیز بین دو گروه فوق قرار دارند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *