انواع تأسیسات پرورش قارچ

قارچ برای رشد مطلوب نیاز به محیطی دارد که در آن، شرایط مناسب دما، رطوبت، تهویه و نور، فراهم شده باشد. پرورش قارچ در هوای آزاد یا در سالن هایی که از وضع خوبی برخوردار نیستند، احتمالاً منجر به زیان تولید کننده یا مصرف کننده خواهد شد. چراکه از طرفی هم میزان محصول پایین خواهد آمد و هم هجوم آفات و بیماری ها کار پرورش را با مشکل مواجه خواهد کرد. برای پرورش قارچ هم می توان از گلخانه سود جست و هم از سالن هایی که با استفاده از مصالح ساخته می شوند. در اینجا به صورت خلاصه به انواع تأسیسات پرورش قارچ می پردازیم:


۱- گـلخــانه پرورش قــارچ :
گلخانه محلی است که در آن رشد گیاه تحت کنترل قرار گرفته و عوامل اصلی پرورش، همچون رطوبت، نور، حرارت، تهویه، عوامل بیماری‌زا، آفات و غیره، به نحوی مطلوب تنظیم و کنترل می شوند تا رشد گیاه در بهترین حالت عملی گردد. گلخانه باید دارای اسکلتی سبک، ساده و تا حد امکان محکم باشد. این اسکلت می تواند از آهن گالوانیزه، آلومینیوم یا چوب ساخته شود که در میان این سه ماده، آهن گالوانیزه برای ساخت گلخانه‌ی پرورش قارچ از همه مناسب‌تر است. زیرا چوب در رطوبت بالای محل پرورش قارچ از دوام لازم برخوردار نیست و آلومینیوم نیز گران تمام می شود.

گلخانه باید آنقدر بلند باشد که بتوان به راحتی به‌طور ایستاده در آن رفت و آمد کرد. برای پوشش گلخانه های پرورش قارچ می توان از پلاستیک‌های رنگی، پلاستیک‌های رنگ شده یا پارچه‌های برزنتی استفاده کرد، به صورتی که این پوشش ها نور مستقیم خورشید را از خود عبور ندهند. کف گلخانه‌ی پرورش قارچ باید بـتنی باشد. زیرا علاوه بر مطلوب بودن این کار از لحاظ موازین بهداشتی مناسب است. کف بتنی دو مزیت دیگر نیز دارد :

الف) راحت کردن کار مبارزه با آفات؛
ب) تأمیـن رطـوبت
گلخانه ها را می توان در مناطق مناسب، بدون گرمای مصنوعی اداره و در صورت نیاز از دستگاه‌های حرارتی برای تأمین گرمای گلخانه استفاده کرد. اغلب، قیمت هر متر مربع از گلخانه های پلاستیکی قوسی شکل، ۳۵۰۰ تومان در نظر گرفته می شود ( سال ۱۳۷۸ ).

اسکلتی که برای گلخانه انتخاب می شود باید محکم، بادوام، ارزان و سبک باشد. این اسکلت باید توانایی تحمل پوشش روی خود، برخی تجهیزات نصب شده در آن و وزن زیاد کمپوست‌ها را داشته باشد. در گزینش اسکلت گلخانه باید به نکات زیر توجه داشت :

الف) کنترل دما و سایر عوامل مورد نظر در پرورش قارچ، در گلخانه های بزرگ دشوار است. به خصوص اگر تجهیزات لازم برای کنترل عوامل فوق در دسترس نباشد. بنابراین، توصیه می شود که صورت تمایل به کار در سطح وسیع، از گلخانه های کوچک و جداگانه به وسعت ۵۰۰ – ۳۰۰ متر مربع استفاده شود؛

ب) ارتفاع گلخانه و شیب سقف آن باید تنظیم شده باشد. اغلب در گلخانه‌ها شیب سقف را ۳۰ – ۲۵ درجه در نظر می گیرند؛

ج) گلخانه باید در جهت باد غالب محل احداث شود و نسبت به آن، انحراف مختصری داشته باشد. گلخانه های قوسی بهتر از گلخانه های زاویه دار باد را از روی خود عبور می دهند؛

د) برای اتصال قطعات اسکلت آهنی گالوانیزه، سعی شود که از اتصالات سریعی همچون پیچ و مهره استفاده کرده، از جوش دادن قطعات خودداری شود، چون محل جوش ها به سرعت زنگ می زند؛

هـ) در هر سوی گلخانه باید درهای ورودی و خروجی بزرگ در نظر گرفته شود. همچنین اگر در بالای سقف گلخانه دریچه هایی تعبیه شود، خنک کردن و تهویه‌ی گلخانه سریع‌تر و آسان تر صورت می گیرد؛

و) گلخانه ها تحمل برف سنگین را ندارند.

ز) رایج ترین شکل اسکلت فلزی، (( کمانی )) است که از آهن گالوانیزه ساخته می شود؛

ح) نکته‌ی مهم در تعیین محل اتصالات اسکلت گلخانه آن است که باید فواصل این اتصالات به نحوی تعیین شوند که در آینده همین شبکه‌ی فلزی به عنوان داربست برای آویزان کردن کمپوست ها به کار آید و نیاز به ایجاد داربست جدید نباشد. در مورد این فواصل در قسمت اصول پرورش قارچ توضیح داده شده است.

اما پوشش گلخانه نیز دارای شرایط و ویژگی‌های خاصی است. پوشش پلاستیکی گلخانه اغلب از جنس پلی اتیلن است. پلی اتیلن از لحاظ شیمیایی خنثی بوده، براق و لغزنده است و حتی در سرمای زیاد نیز نرم و قابل انعطاف باقی می ماند. علاوه بر این، پلی اتیلن نسبتاً ارزان است و در اندازه ها و ضخامت های مختلف یافت می شود. پلی اتیلن از لحاظ نگهداری حرارت نسبت به سایر پوشش ها کارا تر است. در مورد پوشش پلاستیکی گلخانه نکات زیر شایان توجه است:

الف) پلی اتیلن معمولی زود خراب می شود. برای حل این مشکل بهتر است از پلی اتیلن مقاوم به اشعه‌ی فرابنفش ( UV ) استفاده شود. این نوع از پلی اتیلن در بازار به یو – وی مشهور است؛

ب) سقف های فلزی قوسی شکل از سقف های زاویه دار برای قرار دادن پوشش پلاستیکی مناسب‌تر هستند، زیرا پوشش پلاستیکی روی سقف های زاویه دار، با کوچکترین فشار پاره می شود؛

ج) بهتر است پوشش پلاستیکی را در روزهای گرم و آفتابی روی اسکلت قرار داد، چون در این شرایط، هم پلاستیک نرم است و هم این‌که چون منبسط شده است، پس از سرد شدن هوا، منقبض شده، کاملاً کشیده و محکم می شود؛

د) ضخامت پلاستیک مورد استفاده باید کافی باشد ( حدود ۲۰۰ میکرون ) تا بر اثر کشیده شدن و انبساط و انقباض، پاره نشود؛

هـ) استفاده از پلاستیک عریض به علت صدمه خوردن بر اثر انقباض و انبساط درست نیست. عرض مناسب پلاستیک برای گلخانه ۸ – ۵ متر است. هر لایه پلاستیک باید حدود نیم متر روی لایه‌ی قبلی قرار گیرد تا باد و باران از این محل نفوذ نکند؛

و) جهت قرار دادن لایه های پلاستیکی، باید در امتداد وزش باد غالب محل باشد. در غیر این صورت، باد از درز بین دو لایه نفوذ کرده، ممکن است لایه ها را از هم جدا کند.

ز) از آن‌جا که قارچ نیاز به نور مستقیم خورشید ندارد و حتی از آن زیان می بیند، بنابراین باید به نحوی جلوی عبور نور را از پلاستیک گرفت؛

در مجموع، محیط گلخانه شرایطی نسبتاً مطلوب را برای پرورش قارچ به وجود می آورد. ولی دشواری استفاده از این گلخانه ها در گرمای تابستان و سرمای شدید زمستان، از مقبولیت آن‌ها می کاهد. با این همه، هزینه‌ی کم تأسیس گلخانه نسبت به ایجاد سالن، دلیلی قانع کننده برای گسترش استفاده از آن است.

اسکلت گلخانه از رو به رو
( اسکلت گلخانه از رو به رو )

۲- ســالن پـرورش قــارچ :
بیشتر کسانی که به تازگی وارد کار پرورش قارچ می شوند، ابتدا از اتاقی خالی در خانه‌ی خود یا یک انباری بلااستفاده بهره جسته و شروع به کار می کنند. پس مدتی که به موفقیت در کار امیدوار شدند، سالنی اجاره می کنند و به این ترتیب کار خود را توسعه می دهند. در نهایت نیز دست به تأسیس سالنی مستقل برای خود می زنند.

ایجاد جایگاه مناسب، یکی از مهمترین عوامل موفقیت یک پرورش دهنده‌ی قارچ است. سالن های تأسیسی باید به نحوی ایجاد گردند که بتوانند در افزایش میزان تولید سهم به‌سزایی داشته باشند. زیبایی و پر هزینه بودن یک سالن نمی تواند دلیل مناسب بودن آن باشد، بلکه کارایی آن ملاک است. بنابراین، همواره باید سعی شود که از حداقل امکانات بهترین بهره را برد و از هزینه های گزاف و نابه‌جا خودداری کرد.

۱ – ۲ – انواع سالن های پرورش قارچ :

سالن های پرورش قارچ را به طور کلی می توان به سه دسته تقسیم کرد :

سالن های بسته ( بدون پنجره )؛
سالن های باز ( پنجره دار )؛
سالن های زیر زمینی؛

۱ – ۱ – ۲ – ســالـن هـای بسـته :
سالن های بسته الزاماً بدون پنجره ساخته می شوند. در این سالن ها شرایط محیطی مطابق نیازمندی های کار پرورش قارچ فراهم می شود. هوای سالن به وسیله‌ی هواکش ها خارج و هوای تازه از طریق دریچه ها و هواده‌ها وارد می شود. در سالن های بسته، روشنایی تنها به وسیله‌ی نور مصنوعی لامپ ها تأمین می شود. در مناطقی که دمای هوا خارج از محدوده‌ی پرورش قارچ است، با استفاده از روش های حرارتی، این سالن ها را گرم و خنک می کنند.

عرض سالن های پرورش قارچ بسته را حدود ۱۲ متر و طول آن را ۱۰۰ – ۶۰ متر در نظر می گیرند. از آن‌جا که در سالن های بسته عمل تهویه به کمک هواکش ها انجام می شود، بنابراین عرض ۱۲ متر برای این سالن ها مناسب است و عرض بیش از این خارج از قدرت هواکش های معمولی و رایج خواهد بود. ارتفاع سالن های پرورش قارچ را نیز می توان ۲/۵ متر برای مناطق سردسیر و ۳ متر در مناطق گرمسیر ( از رأس سالن ) در نظر گرفت. سقف این سالن ها بهتر است بتنی بوده یا کاملاً عایق بندی شده باشد، به صورتی که اجازه‌ی ورود حشرات و برهم خوردن درجه‌ی حرارت و میزان رطوبت را ندهد. با سفید کردن بالای سقف نیز می توان تا حدودی جلوی شدت گرما را در سالن گرفت.

کف سیمانی برای کار پرورش قارچ بسیار مناسب است. چنین سطحی به رغم آن‌که پر هزینه است، اما به راحتی شستشو و ضد عفونی می شود و از نظر بهداشتی مناسب است. در این‌گونه سطوح، شیب ملایمی در حدود ۲ – ۱ درجه به طرف کانال فـاضـلاب در نظر می گیرند. از کف های شنی نیز می توان استفاده کرد. مزیت این گونه کف ها این است که با مرطوب کردن آن‌ها می توان تا حدودی به تأمین رطوبت سالن کمک کرد. برای کمک بیشتر به تأمین رطوبت سالن می توان به وسیله‌ی مشـما، دیوارها و سقف را عایق بندی کرد تا از فرار رطوبت جلوگیری شود. توجه داشته باشید که قرار دادن مشما روی کف سالن عمل معکوس را انجام می دهد، چراکه مانع تبخیر رطوبت از کف سالن شده و در ضمن رشد آلودگی ها را نیز سرعت می بخشد.

برای سالن های بسته پرورش قــارچ، می توان علاوه بر قرار دادن درهای مخصوص آمد و شد کارکنان، درهای بزرگتری را نیز تعبیه کرد تا بتوان با کمک وسایل نقلیه سبک همچون تیلر، امر حمل و نقل را تسهیل نمود. ارتفاع این درها که بهتر است به صورت دو – لتی ( دو لنگه ) باشند، ۲ متر، عرض در مخصوص کارکنان، ۱/۲ متر و عرض در برای عبور وسایل نقلیه، ۲ متر در نظر گرفته می شود.

۲ – ۱ – ۲ – ســالـن هـای بـاز :
این سالن ها بر خلاف سالن های بسته ( بدون پنجره ) دارای پنجره هایی در یک یا هر دو دیوار جانبی هستند و در ساعات روز از نور طبیعی به همراه نور مصنوعی برای روشنایی سالن استفاده می کنند. در این سالن ها نیز مانند سالن های بسته، تهویه به صورت مکانیکی و به وسیله‌ی هواکش ها انجام می شود. سایر مشخصات این سالن ها مانند سالن های بسته‌ی پرورش قارچ است. در این سالن ها برای جلوگیری از ورود باران به درون سالن و ایجاد سایه در اکثر ماه‌های سال، سقف سالن را لبه دار و با یک پیش آمدگی بنا می کنند. در مجموع به رغم آن‌که کار در سالن های بسته راحت تر است، ولی با توجه به هزینه‌ی هنگفت مورد نیاز برای تأسیس، تجهیز و نگهداری این سازه ها، استفاده از سالن های باز بهتر به نظر می رسد. همچنین برای برآورده کردن نیاز شدید قارچ به اکسیژن نیز سالن های پنجره دار مطلوب تر هستند و هزینه کمتری را بر تولید کننده تحمیل می کنند.

۳ – ۱ – ۲ – ســالـن هـای زیـر زمـیـنـی :
ساخت یک پناهگاه زیر زمینی برای پرورش قارچ نیز می تواند مورد توجه قرار گیرد. این کار اگرچه اندکی مشکل می باشد، ولی کم هزینه است. مزیت دیگر این سالن ها این است که می توان شرایط مناسب لازم ( حرارت، رطوبت و نور ) را در آن‌جا به وجود آورد.

۲ – ۲ – مصــالح مناسـب هر منـطـقه :
مصالح ساختمانی مصرفی برای ایجاد سالن پرورش قارچ، برحسب نوع سازه و منطقه احداث آن، متفاوت است و باید تعیین شود که چه نوع تأسیـساتی و در چه نقطه ای مورد نیاز است. مهم‌تر از همه این‌که باید صـرفه اقتصادی، وجود مصالح در محل، استحکام و داشتن خواص ایـزوله، در احداث سالن در نظر گرفته شوند.

مهم‌ترین مصالح ساختمانی مصرفی در کشور عبارتند از: خاک، شــن، ماسـه، سنگ، گـچ، آهک، سیمان، آجر، چوب، مصالح فلزی، قـیـر، بلوک، صفحات سیمانی و غیره. افزون بر مصالح نام برده، امروزه از مصالح دیگری نیز استفاده می شود که عایق های حرارتی و رطوبتی خوبی هستند؛ این مواد عبارتند از: پشم شیشه، مواد پلی استر، پلی اتیلن، انواع پلاستیک ها، مقوای فشرده و امثال آن‌ها. برای استفاده از مصالح مختلف، باید به نکات زیر توجه داشت:

الف) استفاده از آهک در ساخت سالن های پرورش قارچ، علاوه بر آن‌که استحکام مناسبی به سالن می دهد، به دلیل خاصیت میکروب کشی، سبب عدم رخنه عوامل مولد بیماری به درون روزنه‌ها و شکاف‌های بنا می شود؛

ب) در مناطق پر باران می توان از مصالحی همچون چوب، سیمان، بتون، ورقه های آهن گالوانیزه و آلومینیوم، ایرانیت و همچنین از مواد عایق مانند پشم شیشه و امثال آن استفاده کرد؛

ج) در مناطق گرم از مصالحی همچون آجرهای تو خالی و تو پر، بلوک های سیمانی، بتون، تیر آهن و مواد عایق مانند پشم شیشه، صفحات پلی اتیلن و امثال آن استفاده می شود؛

د) سالن های پرورش باید به طور کلی با مصالحی ساخته شوند که حرارت در سطوح داخلی آن‌ها از نقطه شبنم کمتر نشود تا منجر به تشکیل قطرات آب در سقف یا بدنه‌ی سالن نگردد؛

هـ) اجسام سفید و برّاق، گرمای کمتری جذب و به همان اندازه نیز گرمای کمتری ساطع می کنند، به همین دلیل در ساخت سالن ها بیشتر از مصالح ساختمانی که رنگ روشن‌تری دارند استفاده می شود؛

و) مصالح ساختمانی تو پر، نگهدارنده های خوبی برای گرما هستند و مصالح ساختمانی تو خالی عایق های حرارتی مناسبی می باشند، بنابراین می توان با بهره گیری به جا از این مصالح، از این دو ویژگی استفاده کرد.

ز) ساختمان هایی که با مصالح تو پر و محکم ساخته می شوند، باید با یک پوشش محافظ از قبیل سیمان، به قطر ۲۰ – ۱۵ میلی متر روکش شوند. با انجام این عمل، اثر سرعت باد به میزان ۱۲ متر بر ثانیه کاهش می یابد؛

ح) سالن های پرورش قارچ برای مقابله با گرما و سرمای بیش از اندازه نیاز به عایق بندی دارند. عایق بندی با حفظ گرما در زمستان و خنک نگه داشتن سالن در تابستان، هزینه های تنظیم حرارت به صورت مصنوعی را کاهش می دهد. برای عایق بندی می توان از مواد عایق در سقف و دیوارها استفاده کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *