آموزش ساخت کمپوست قارچ صدفی

کمپوست سازی عبارت است از فرآیندی که در طی آن مواد اولیه ی مورد مصرف در بستر پرورش قارچ به نحوی ترکیب و آماده سازی شوند که بتوان بیشترین میزان قارچ را از آن‌ها برداشت کرد. به موادی که به این نحو آماده می شوند، کمپوست می گویند. در پرورش قارچ صدفی به روش کیسه ای، کمپوست آماده شده به روش فوق را با مقدار کافی بذر مخلوط و پس از پر شدن کیسه، دهانه آن را بسته و از داربست آویزان می کنیم. به این مجموعه نیز اصـطلاحاً کمپوست گفته می شود.
ساخت کمپوست خوب می تواند کار تولید کننده را به طرز چشمگیری کاهش دهد و بر میزان قارچ تولیدی او تا حد زیادی بیفزاید. کمپوست ضعیف، تولیدی با کمیت و کیفیت پایین را به دنبال خواهد داشت. چنانچه کمپوست خوب فشرده نشده باشد، بذر کافی نداشته و به صورت مطلوب عمل آوری نگردیده باشد علاوه بر این که تولید را به میزان زیادی کاهش می دهد، موجب گسترش بیماری ها و آفات نیز می شود و این امر می تواند تا آخر دوره پرورش، گریبان گیر تولید کننده باشد و به شدت او را بیازارد.

کمپوست قارچ صدفی
کیسه‌ی پلی اتیلنی حاوی محیط کشت و اسپان ( یا همان کمپـوست )

هر تولید کننده با توجه به وضعیت و امکانات خود می تواند یکی از روش های کشت قارچ صدفی را برای خود انتخاب کند. شیوه های مختلفی برای کشت قارچ صدفی وجود دارند که عبارتند از:

الف) کشت در کیسـه های پلاستیکی؛
ب) کشت در جعبه های پلاستیکی یا چوبی؛
ج) کشت در قفـسه یا طاقـچه ؛
د) کشت روی پایه استـوانه ای؛
ر) کشت در بطری؛
ز) کشت روی کنده ی درخت؛
ه) کشت روی زمین به روش کپه کردن و غیره.

در میان روش های یاد شده، بهترین شیوه ی کشت در داخل کیسه های پلاستیکی است. مزایای این روش عبارتند از: استفاده مناسب از فضا، حفظ رطوبت در درون کیسه های پلاستیکی، راحتی حمل و نقل کمپوست ها، آسان بودن کار برداشت قارچ، جلوگیری مؤثر از سرایت آلودگی کمپوست های مجاور به یکدیگر، سهولت کنترل آفات و غیره.

نکات مهم در آماده سازی کمپوست:

۱- کلش ها نباید زیاد بجوشد زیرا باعث ایجاد کپک سیاه می شود.
۲- باید آب اضافی کلش ها تبخیر شود در غیر اینصورت باعث ترشیدگی می شود.
۳- کلش ها باید تا اندازه ۷ – ۳ سانتی متر خرد شوند. در غیر این‌صورت میسلیوم های اولیه برای رسیدن به همدیگر باید انرژی زیادی صرف کنند.

مسئله دیگر در مورد ساخت کمپوست، میزان فشردگی آن است. باید سعی شود که تا حد ممکن یعنی تا آن‌جا که قدرت دست اجازه می دهد، مواد بستر را در کیسه های پلاستیکی بفشاریم. همچنین چسبیدن مواد به دیواره کیسه پلاستیکی نیز لازم است، چرا که در غیر اینصورت اکسیژن موجود در این محل و نبود شبکه میسلیومی قوی در آن، زمینه را برای گسترش بیماری ها آماده می کند. علاوه بر این، نچسبیدن مواد به پلاستیک سبب می شود که قارچ های ریز نتوانند از سوراخ های قسمت سطحی پلاستیک بیرون بیایند و در نتیجه ی رشد در زیر آن از بین بروند.

۱- تهیه امکانات و لوازم مورد نیاز :
کیسه پلاستیکی مورد استفاده در پرورش قارچ به روش کشت در کیسه های پلاستیکی، یکی از لوازم مهم کار پرورش است. بهترین اندازه‌ای که برای این کیسه ها پیشنهاد می شود، ۸۰ × ۴۰ سانتی متر است. کیسه های پلاستیکی کوچک موجب اتلاف وقت، فضای مفید و مواد اولیه می گردند و در ضمن، میزان محصول را کاهش می دهند. کیسه های بزرگتر نیز به علت وزن زیاد خود، ایجاد مشکل می کنند. البته استفاده از کیسه های پلاستیکی ۱۰۰ × ۵۰ سانتی متر نیز مطلوب می باشد، ولی استانداردترین اندازه همان کیسه های۸۰ × ۴۰ سانتی متر است. همچنین، می توان تا حدی که در کار مشکل آفرین نباشد، از کیسه های بلند و کم قطر تر نیز استفاده کرد.
ضخامت کیسه ها نیز مهم است. کیسه های پلی اتیلن با ضخامت ۰۶/۰ – ۰۴/۰ میلی متر برای پرورش قارچ بسیار مناسب هستند. این ضخامت روی تبادل اکسیژن و گاز کربنیک تأثیر می گذارد و رشد میسلیومی را افزایش می دهد. کیسه های پلاستیکی ضخیم به کمپوست نمی چسبند و مانع از بیرون آمدن قارچ ها می شوند، در نتیجه تولید کننده ناچار می شود این کیسه ها را به طور کامل از روی کمپوست بردارد. در مجموع می توان گفت پلاستیک هر چه نازکتر و شفافتر باشد، بهتر است. برای جلوگیری از جمع شدن احتمالی آب در داخل پلاستیک، ته پلاستیک را همان روز اول دو سوراخ ایجاد می کنند. بهتر است که همانند تجهیزات پرورش قارچ، لوازم مورد استفاده در این کار را نیز قبل از آغاز پرورش آماده سازید تا با خیالی آسوده تر به کار بپردازید.

۲- تهیه مواد اولیه :
بعد از انتخاب بذر، تهیه ماده مورد استفاده برای بستر پرورش قارچ، مهمترین عامل اولیه ی موثر در میزان تولید است. قارچ از لیگنین، همی سلولز و تا حدودی سلولز موجود در بستر پرورش خود استفاده کرده، با تجزیه آنها، مواد مورد نیاز خود را به‌دست می آورد. بنابراین، اکثر بقایای گیاهی که حاوی مواد فوق می باشند، می توانند در پرورش قارچ صدفی مورد استفاده قرار گیرند. موادی همچون کاه و کلش گندم، جو، برنج, حبوبات و دانه های روغنی، ساقه ها و غوزه های باز نشده، پنبه، تفاله زیتون، مواد زائد کارخانه چای خشک کنی، پیت و باگاس ( ضایعات کارخانه قند )، مواد زاید پسته، نی، برگ درختان، شمشاد، ساقه های ذرت، برگ های موز، کاغذهای زاید و غیره می توانند برای تهیه بستر پرورش قارچ مورد استفاده قرار گیرند.
شیوه کلی آماده سازی این مواد مشابه است، ولی برای هر یک از این پسماندها، دستورالعمل های خاص وجود دارد که لازم الاجرا هستند. به عنوان مثال، برای استفاده از کاه گندم باید آن را به مدت یک هفته کمپوست کرد، در حالی که این مدت برای کاه برنج نیاز نیست. در سال های اخیر، تحقیقاتی برای استفاده از ضایعات شهری و پسماند غذاها در تولید قارچ صدفی انجام گرفته است. در به کارگیری مواد نام‌برده، رعایت نکات دیگر نیز ضروری است. باید کوشید از موادی استفاده کرد که خشک بوده و در باران و برف نمانده باشند. مواد زاید مصرفی نباید آلودگی میکروبی داشته یا دچار پوسیدگی و تخمیر شده باشند . علاوه بر این، وجود مواد خارجی تیز و برنده برای کسانی که کمپوست را می سازند و استفاده از مواد زاید سیاه شده نیز در کمپوست مشکل آفرین است.

۳- آماده سازی مواد زاید :
ضدعفونی مواد زاید یکی از مهمترین و حساسترین مسائل پرورش قارچ است. اکثر بیماری ها و آفات از مواد زاید خوب پاستوریزه نشده نشئت می گیرند. بنابراین لازم است که در اولین گام مواد زاید را به طور کامل گندزدایی کنیم. تعدادی از مواد زاید نیاز به خرد کردن ندارند ( مثل پیت و باگاس، تفاله زیتون، برگ و غیره )، ولی بقیه ( مثل کاه و کلش گندم، کاه و کلش برنج و غیره ) نیاز به خرد کردن دارند که باید به قطعات ۵ – ۳ سانتی متری خرد شوند؛ گرچه این کار به رغم فواید آن می تواند انجام نشود. خرد کردن به منظور آماده سازی مواد اولیه بستر کشت و افزایش قدرت جذب آب و افزایش سطح تماس بستر با میسلیوم قارچ و سهولت در پر کردن کیسه ها می باشد. بیشتر افراد تازه کار به دلیل آن که دستگاه مخصوص خرد کردن کاه ( چاپر ) را در اختیار ندارند، این کار را انجام نمی دهند اما با انجام این عمل، هم کار کردن با مواد زاید آسان‌تر می گردد و هم به دلیل فشردگی مناسب و یکنواختی کمپوست از میزان بیماری ها کاسته می شود و هم میزان محصول به نحو قابل ملاحظه ای افزایش می یابد.
چنانچه از کاه برنج برای ساخت کمپوست استفاده می شود، بهتر است آن را به قطعات ۶ – ۴ سانتی متری خرد کرد، یک شب در آب پاکیزه خیساند و با ۲۰ درصد سبوس برنج مخلوط کرد و پس از پاستوریزه کردن، به مصرف رساند.

کمپوست سازی در مجموع دو مرحله دارد:

۱- تخمیر کمپوست
۲- پاستوریزه کردن کمپوست

برخی مواد زاید زود تخمیر می شوند ( مثل کاه برنج ) ولی برخی دیگر از مواد زاید نیاز دارند که برای مدتی فرآیند کمپوست سازی روی آن ها انجام شود تا تخمیرشان کامل گردد و به اصطلاح نرم شوند. کاه گندم از جمله این مواد زاید است. برای کار با موردی مثل کاه گندم، لازم است که آن را برای مدت ۵ – ۴ روز قبل از جوشاندن، به طور کامل در آب خیساند تا به این ترتیب هم کاملاً آب جذب کند و هم مراحل ابتدایی تخمیر در آن آغاز شود. کاه گندم آماده شده به این روش، پس از جوشاندن و گذران زمان ۲۴ ساعته، در حد مطلوب نرم می شود.
شیوه جوشاندن مواد زاید به این ترتیب است که ابتدا آن‌ها را در کیسه های نایلونی ( از جنس کیسه کود شیمیایی ) ریخته و در حد امکان می فشاریم ( کیسه های نایلونی از قبل با وایتکس ضدعفونی شده اند ). سپس کیسه ها را در بشکه های حاوی آب جوش قرار می دهیم و آنقدر می فشاریم که آب تمام سطح یک یا دو کیسه موجود در بشکه را بگیرد. توجه داشته باشید که تا قبل از به جوش آمدن آب از قرار دادن کیسه ها خودداری کنید، چون گرم شدن تدریجی آب موجب ایجاد مقاومت در بعضی گونه های مشکل ساز در پرورش قارچ می شود. برای به جوش آوردن آب بشکه می توانید از هیزم، اجاق گاز یا شعله افکن استفاده نمایید. همچنین به جای بشکه های فلزی ۲۲۰ لیتری، می توانید از دیگ جوش استفاده نمایید. پیشنهاد شده که برای مقابله با بیماری های قارچی، می توان مقدار ۲۰ گرم سم بنـومیـل را به ازای هر ۱۰۰ لیتر آب استفاده کرد.
کیسه ها حدود یک ساعت باید در آب جوش بمانند و سپس از آن خارج شوند. کمترین مدتی که می توان پیشنهاد کرد، ۴۵ دقیقه است. در برخی منابع تا ۴ ساعت هم ذکر شده است، ولی به تجربه ثابت شده که حدود یک ساعت جوشاندن، کافی می باشد. کیسه های مواد زایـد جوشانده شده را برای مدت حداکثر ۲۴ ساعت در اتاق پاکیزه ای که احتمالاً اتاق تلقیح است، نگهداری کرده، پس از آن مورد استفاده قرار می دهیم. این مدت برای خنک شدن مواد و خروج آب های اضافی، ضرورت دارد. رطوبت مطلوب به نحوی است که وقتی یک مشت کاه را در دست فشار می دهید چند قطـره آب از آن بچکـد.

۴- استفاده ترکیبی از ضایعات :
مواد زاید گیاهی مختلف به رغم تشابهات کلی، اختلافاتی نیز دارند. یکی از این ناهمگونی ها در ترکیب این مواد است. این تفاوت می تواند موجب ضعف و قوت مواد زاید گیاهی مختلف شود و به این ترتیب، در میزان محصول تولیدی از آن‌ها اختلاف ایجاد کند. امکان دارد ماده ای از لحاظ بعضی از عناصر معدنی ضعیف و مثلاً از لحاظ پروتئین قوی باشد. عکس این مطلب هم می تواند در مورد ماده ای دیگر صدق کند. اما در مجموع روشن است که هیچکدام از مواد فوق برای بستر پرورش قارچ متعادل و در نتیجه کاملاً مناسب نیستند. برای تکمیل این مواد، هم می توان از مکمل ها استفاده کرد و هم این که می توان از ضایعات به صورت ترکیبی سود جست. به این صورت که مثلاً دو ماده زاید یاد شده را که از لحاظ مواد معدنی و پروتئین رابطه ی معکوس نسبت به یکدیگر دارند، با هم مخلوط کرده و در تهیه بستر پرورش قارچ مورد استفاده قرار داد. در این حالت دو ماده نام برده کمبودهای یکدیگر را جبران می کنند و بستری قوی برای پرورش قارچ به وجودمی آید.

۵- ترکیب ضایعات با بذر :
اینک، بذر و مواد زاید تخمیر و پاستوریزه شده حاضر هستند. تنها کاری که مانده، اختلاط این دو و ساخت کمپوست است. رعایت بهداشت و کار در شرایط ضدعفونی شده در این مرحله نیز مانند مراحل قبلی بسیار اهمیت دارد. بهتر است که ابتدا مشمای نسبتاً بزرگی را روی زمین پهن کرده و سپس، سطح این مشما و محیط مجاور آن را با وایتکس ضدعفونی کنید. محلول وایتکس را می توانید در سمپاش دستی مخزنی یا سمپاش بادی ریخته و نواحی مورد نظر را محلول پاشی کنید. دست، بدن و لباس کار شما و کارگران نیز آلوده است. برای ضدعفونی آن‌ها می توانید الکل را در اسپری دستی ریخته و به کمک آن تمام بدن را ضدعفونی نمایید. این عمل باید در تمام مراحل کار و پس از هر بار خارج شدن فرد از محوطه گندزدایی تکرار گردد. کیسه های پلاستیکی را نیز می توانید با قرار دادن در آب جوش و گرداندن آب در آن ضدعفونی کنید.
پس از کامل شدن عمل گند زدایی، تعدادی از کیسه های حاوی مواد زاید را روی مشمای پلاستیکی خالی کنید. سپس کار پر کردن کیسه های پلاستیکی را آغاز نمایید. مقدار بذر مصرفی برای هر کیسه پلاستیکی ۳ – ۲ درصد و به عبارتی دیگر ۳ – ۲ کیلوگرم به ازای هر ۱۰۰ کیلوگرم کمپوست است. از آن جا که وزن تقریبی کمپوست ها با کیسه پلاستیکی ۸۰ × ۴۰ حدود ۱۰ – ۸ کیلوگرم است، بنابراین، ۲۵۰ گرم بذر برای هر کیسه کافی خواهد بود . مصرف بذر اضافی، هزینه بی دلیلی را بر تولید کننده تحمیل می کند و ممکن است بر اثر افزایش درجه حرارت و CO2 در بستر به میسلیوم قارچ آسیب برساند. مصرف بذر کم نیز به بیماری ها میدان عمل داده و تشکیل شبکه میسلیومی را به تأخیر می اندازد، بنابراین بهتر است که مصرف بذر به اندازه باشد.

۶- اضـافه کـردن مکـمل ها :
برخی از مواد زاید مورد استفاده در سـاخت بسـتر پرورش قـارچ، از لحاظ یک یا چند عنصر یا ترکیب شیـمیـایی کمبود دارند. برای تکمیل بستر پرورش قارچ تا حدی که بتوان از آن استفاده مطلوب به عمل آورد، باید این کمبودها را جبران کرد. افزودن مکمل های شیمیایی یا غذایی روشی مطلوب برای این کار است. افزودن پودر یونجه، دانه های خرد شده چاودار، سورگوم، گندم، سبوس گندم ( حدود ۱۰- ۵ درصد )، سبوس برنج ( حدود ۲۰ – ۵ درصد )،کنجاله سویا، آرد سویا ( حدود ۵ درصد )، روغن پنبه دانه ( به خصوص جزء اسیدلینولئیک آن )، آهک ( حدود ۲ – ۱ درصد )، نیترات سدیم، نیترات کلسیم، اوره، سولفات آمونیوم و پتاسیم دی هیدروژن فسفات به عنوان مکمل های شیمیایی و غذایی نقش مؤثری در افزایش کیفی و کمی محصول به دست آمده خواهد داشت.

برای استفاده از مکـمل‌ها در این مرحله، باید آن هایی را انتخاب کنیم که ضمـن افزایش ندادن دمای بسـتر، تجـزیه‌ی تدریـجی نیز داشته باشد. به عبارت دیگر، بهتر است که شروع استفـاده از آن‌ها با آغاز قارچ‌دهی هم‌زمان گردد تا جلوی هدرروی آن‌ها تا حد امکـان گرفته شـود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *